III - IRIZPIDEAK ETA METODOLOGIA

Sarrera: Eibarko Euskara

Lan honen jomuga Eibarko hiztegi etnografikoa jasotzea izanik, irizpide nagusiak aztertzen ekin aurretik, nahitaezkoa dugu hizkerari berari tartetxo bat egitea. Izan ere, ezinbestekoa da, labur bada ere, Eibarko hizkera kokatzea eta inguruko herriekin dituen loturak aipatzea. Eibar Gipuzkoako mendebaleko muturrean dago, Ego errekaren ibarrean. Bizkaiko Ermua, Zaldibar eta Mallabia ditu mugakide sartaldean, Bizkaiko Markina iparraldean, Elgoibar sortaldean, eta Soraluze, Elgeta eta Bergara hegoaldean. Gipuzkoa eta Bizkaia arteko herri izateak eragin handia izan du bere historian. Hortaz, ingurune horretan kokatu behar dugu gure herria, eta kokapen horrek zehaztuko ditu gure herriko hizkeraren ezaugarri nagusiak.

Euskalkien arteko ezberdintasunez aspaldi konturatu ziren autore klasikoak. Axularrek, Gero liburuan iracurtçailleari egiten dion oharrean honako hau dio: “badaquit halaber ecin heda naitequeyela euscaraco minçatce molde guztietara. Ceren anhitz moldez eta differentqui minçatcen baitira euscal herrian”1. Mintzaira diferente horiek sailkatzeko orduan, Axularrek berak (eta baita Oihenartek edota Etxeberri Sarakoak ere), hiru-lau euskalkitan sailkatzen zuten euskara. Sailkapenok ez ziren oso zehatzak, baina nolabaiteko ikuspegi orokorra agertu ziguten. Gizaldi bat geroago, berriz, Larramendi izango da euskalkien nondik-norakoak garbi xamar zehazten hasiko zaiguna eta Corografia de Guipúzcoan (1882an kaleratua, baina 1755 inguruan idatzia) dakartza daturik jakingarrienak2. Hor bertan aurkituko dugu Eibarko berbetaren inguruko aurreneko aipamena: “En Elgoibar y más en Eibar empieza el dialecto de Vizcaya en mucha parte: eman eustan, eguin euen, buruagaz, etc. y corre por Placencia, más o menos por Vergara, Mondragón, Arechavaleta, Escoriaza, Salinas, Oñate y todas aquellas aldeas”3.

Eibarko hizkera (eta Deba Ibarrekoa, oro har) Bizkaikoen tankerakoa delako iritzi hori ondorengo ikerketa guztietan aurkituko dugu. Louis Lucien Bonapartek bere lan mardulean zortzi euskalki eta horien 25 azpieuskalki eta 49 aldaera sailkatu zituen4. Azken sailkapenaren arabera (1869) Eibarko euskara bizkaieraren barruan ezarri zuen, Deba Ibarreko gehienekin batera (Elgoibartik Gatzagaraino) azpieuskalki berean sartuta (Gipuzkoako bizkaiera diotsa) eta Markinakotik bananduta5. Hortik aurrera ere, hizkuntzalari gehienek antzeko sailkapenari eutsi diote, eibarrera delakoa Gipuzkoako bizkaieraren eremuan sartuz, Bergarako aldaeran, hain zuzen ere. 

Inguruko herriekin duen harremana aztertzeko orduan, Bergarako eta Markinako aldaerekin duen senidetasuna azpimarratu izan da aldioro (Yrizar, 1981; San Martin, 1981; Elexpuru, 1988; Aranberri, 1996). Horrela, Juan San Martinek (1981) zera dio Eibar inguruko aditz paradigmak aztertzean: “Hala ere, gure egunotan, Elgoibarko hizkeran, gipuzkeraren kutsapenez, aditza bera aski nahastua aurkitzen da, baina Eibar, Ermua eta Mallabikoa ordea, Ego errekaren barrutikoak, Markina-Jemein eta Markina-Etxebarrikoarekin elkarrengandik senide hurbil”. Yrizarrek (1981), bestalde, Bergarakoaren multzoan sartzen du, ibar guztikoekin. Azken urteotan Koldo Zuazok (1998) euskalkien mapa berria egin du. Sei euskalki bereizi ditu eta Bonapartek bizkaiera deitu zion hari mendebaleko euskalkia deritzo6. Azpieuskalki bi bakarrik zehazten ditu eremu osorako, sartaldekoa eta sortaldekoa, eta azken horren barruan 3 hizkera: Lea-Artibai eta Durangaldekoa batetik, Leintz aldekoa bestetik, eta Bergara-Eibar aldekoa hirugarrenik.

Batzuetan, beraz, Markinako azpieuskalkiarekin senidetuta eta beste batzuetan Bergarakoarekin, baina betiere Ermua eta Soraluzekoarekin parekatuta. Fernando Aranberrik (1996), esaterako, multzo bereko eta senitarteko ditu Soraluze, Eibar eta Ermuko berbetak. Are gehiago, Ermukoa eta Eibarkoa ia-ia pareko ditu: “Desberdintasun hori, Eibarko hizkerari dagokionez, entonazio eta azentuan datza batez ere”. Zuazok ere (1999), Deba ibar osoa aztertzean, hiru multzotan sailkatzen du bailarako euskara: Debagoienekoa (batetik Oñatiko hizkera eta bestetik Leintz ingurukoak: Aramaio, Gatzaga, Eskoriatza, Aretxabaleta eta Arrasate), Debabarrenekoa (Elgoibar, Mendaro eta Mutrikuko hizkerak), eta Debaerdikoa, horien artean bi talde bereiz daitezkeela aipatuz: Bergara aldekoa (Antzuola barne) eta Eibar aldekoa (Soraluze, Elgeta eta Ermua barne).

Deba Ibarra Gipuzkoan dago, eta euskalkien arteko mugan gainera. Horrek zalantzaren bat sor zezakeen, zein euskalkitan sartu beharko dugun aztertzeko orduan. Hala izan da inguruko herri batzuetako hizkerekin. Debabarrenekoak, esate baterako, euskalki batetik bestera saltoka ibili dira urteetan zehar, eta Zuazorentzat berarentzat ere tarteko hizkerak dira (Zuazo, 1999); Bergara ingurukoetan ere nabaria ei da gipuzkeraren eragina (Elexpuru, 1996; Larrañaga, 1998; Zuazo, 1999). 

Ez dirudi, baina, Eibarren horrelako zalantzarik dagoenik. Izan ere, mugakoa izan arren, ezin esan tarteko hizkera denik. Adibide gisa, nahikoa izango da Zuazok mendebaleraren markatzat jotzen dituen ezaugarrien zerrenda aztertzea7, eta gure herriko hizkeran ezaugarri horietatik gehienak aurkituko ditugula ikusiko dugu. Ez da hau ezaugarri guztiak banan banan gainbegiratzeko lekua, baina laburbilduz esan dezakegu Zuazok mendebaleko euskalkiaren markatzat jotzen dituen 33 ezaugarrietatik 31 agertzen direla Eibarko euskaran8. Bestalde, Deba Ibarreko hizkeren ezaugarri nagusiak aurkituko ditugu Eibarren, besteak beste Koldo Zuazok (1999) aipatzen dituen hauek: 1.- /i_ + bokal / arteko <x> epentesia (mendixa, ogixa...); 2.- <j> ebakera zenbait adizkitan (jako, juat, jetsat, najuan, najeukan...); 3.- hurbiltze adlatiboko –runtz morfema zeharo emankorra izatea; 4.- destinatiboko –endako morfema; 5.- -tzeke / -tzeka “gabe” aditz atzizkia; 5.- barren lokailua.... 

Laburbilduz, horretara, badirudi Eibarko euskara mendebaleko euskalkian sartuko dugula sortaldeko azpieuskalkian, eta Gipuzkoa aldeko aldaeren barruan, Ermua, Elgeta eta Soraluzerekin batera Eibar inguruko hizkeren multzoa osatuz. 

Baina Eibarren bertan ere bost auzo daude, eta euren artean ere, aldeak egon badaude, auzo horien kokapenaren arabera. Horrela, Kiñarra-Otaola ingurukoek aldamenean duten Soraluze-Elgeta-Bergara inguruko ikututxoa dute, eta Aginagakoek Markina ingurukoa9. Baina Eibar herri txikia da eremuz, eta erdigune garrantzitsu eta garbia duena; auzo guztietako baserritarren bilgune nagusia hirigunea bera izan da. Ondorioz, auzo batetik besterako aldea hutsaren hurrengoa da. Aginaga, Ixutik bestekaldera dagoenez10, berezi samarra izan daiteke zenbait ezaugarritan, baina oro har, Eibarko auzo guztien artean batasun handia dago. Gurean ez dago Oñati, Aramaio, Markina edo Mungia bezalako herri zabaletan agertzen den auzo batetik besterako alderik. Gaur egun, ezberdintasunak izatekotan, kaletar eta baserritarren artean daude, eta horrez gainera, gehienbat, adinak eragiten dituenak11. Baina esan bezala, ez horrenbeste geografiak eragindakoak. Hala ere, auzoen artean alderen bat dagoen kasuetan, adierazi egin dugu oharretan.

Itxura Orokorra eta Sailkapena
Era honetako lan bat egiteko orduan, hainbat erabaki hartu behar izaten da, eta lehenengoa, jasotako berba guztiak nola antolatu zehaztea izaten da. Antzeko lanen artean badira sailkapen alfabetikoa aukeratu dutenak (esaterako, Barrutia, 1996; Larrañaga, 1998), eta baita berbak gaika antolatu dituztenak ere (esaterako, Garmendia, 1987; Gaminde, 1999). Guk bigarren bide hori aukeratu dugu, hau da, hiztegiko 4.147 sarrerak sei atal nagusitan (Flora, Fauna, Basarrixa eta ohitturak, Jaixak, jolasak eta jokuak, Lanbide Zaharrak, Industria girokuak) eta 27 azpi-ataletan banatu ditugu. Ondoren, azpi-atal bakoitzeko hitzak alfabetoaren arabera ordenatu ditugu. 

Horrela egiteak badu hainbat abantaila. Hasteko, alderdi etnografikoak indarra hartzen du. Gainera, berba askok eta askok, ezezagunak izanda, beste batzuen inguruan zentzua hartzen dute. Azkenik, atalez ataleko azterketak edo bilketa-lanak egiteko erraztasunak ematen ditu: Eibarko txori izenak, armagintzako hiztegia... Hala ere, badakigu antolaketa horrek zenbait arazo ere sor ditzakeela, batez ere berba batzuk aurkitzeko orduan gaiaren ezagutza beharrezkoa delako. Hori konpontzeko, amaieran, Euskara/Gaztelania eta Gaztelania/Euskara zerrendak sartu ditugu, liburuko hitz guztiak bata bestearen ostean hurrenkera alfabetikoan ipiniz. Erabiltzaileak, horretara, hiru modu izango ditu hitza aurkitzeko: gaiaren arabera, euskarako zerrendatik abiatuz, edo gaztelaniako baliokidea erabiliz.

Atal bakoitzak, hitzekin batera, etnotestuak, marrazkiak eta argazkiak ere baditu, eta horrekin batera, sarreratxo labur bat. Atal guztiei nolabaiteko homogeneotasuna eman nahi izan diegun arren, badituzte hainbat ezberdintasun, bai bilketa egiteko orduan, bai itxura aldetik. Zuk zeuk, irakurle, ikusiko duzun moduan, Perretxikoen atala eta Burdinolena nahiko desberdinak dira; zer esanik ez Onomatopeiena edo Ume-berbetarena. Berezitasun horiek atal bakoitzaren sarreretan adierazi ditugu: atal horretan zer sartu dugun, atal horretarako bereziki erabilitako iturriak (ahozkoak eta idatzizkoak), metodologia (galdetegi klasea, dagokionean), berben aukeraketa (zeintzuk laga ditugun kanpoan, zerrenda osoak diren ala ez, zergatik...), eta beste zenbait ezaugarri berezi (izen zientifikoari buruzkoak, adibideen ingurukoak...).

Bestalde, sarreran esan bezala, ahal zen neurrian etnotestuak sartzen ahalegindu gara, bai adibideen bitartez, bai transkribapen luzeagoen bitartez. Juan Martin Elexpuruk (1996) dioen moduan, etnografia eta linguistika sarri ibili zaizkio elkarri mokoka, eta biak uztartzea guztiz derrigorrezkoa iruditzen zaigu. Horrelako lanetan ezinbestekoa da ahozko iturrietara jotzea, ahozko jario horri ahalik eta leku handiena ematea. Testuinguruaren mugak gizarte baten bizipen, ohitura, gertaera, sineskera eta bizimoduen esparruaren barruan badaude, testua ez da testu soila izango, etnotestu baizik, eta hitzak hortxe aurkituko du bere benetako lekua, bere osotasuna. Horixe da hitzaren benetako esangura (literala eta erabilera) jasotzeko modu bakarra. Eta horixe -etnotestua, alegia- kontatzeko trebetasuna, pentsamendua adierazteko erraztasuna eta berbekin gozatzeko gaitasuna galdu duten belaunaldi berriei eredu hurbilagoak, jakingarriak eta denon memoria gordetzen dutenak eskaintzeko bide bakarra.

Berben Aukeraketa
Ez da erraza izaten corpusa mugatzea horrelako lan bat egiteko orduan. Izan ere, helburua ez da izan Eibarko hiztegi orokorra jasotzea (horretarako dago Toribio Etxebarriaren Lexicón lana, eta Eibarko hiztegi orokorra osatzeko proiektua), etnografikoa baizik, eta horrek zalantzak sor ditzake, ez baita erraza “etnografiko” izenburu horrenpean zer dagoen zehaztea. Barrutiak (1996) dioen moduan, horrelakoetan hobeto izaten da motz baino zabal jokatzea, eta baliteke norbaitendako berbaren bat sobera egotea; beste batzuendako, agian, motzegi geratuko ginen.

Beste muga bat geografikoa izan da. Liburuaren izenburuak dioen moduan, Eibarko hiztegi etnografikoa jasotzen ahalegindu gara. Horrek, jakina, ez du esan gura hiztegi honetako berbak Eibarkoak bakarrik direnik. Badakigu asko eta asko inguruko herrietan ere erabili egiten direla. Izan ere, eibartarrok parean dugun hiztuna Bergarakoa, Plazentziakoa edo Elgoibarkoa den berehala ezagutzen dugun arren, egia esan, zorrotz aztertuz gero, oso txikiak dira inguruko herrietako hizkeren arteko ezberdintasunak; eta are txikiagoak hiztegi mailakoak, hitzek segituan hartzen dutelako herri batetik besterako bidea. Hala ere, gure lekuko guztiak eibartarrak izan dira, eta Eibarren erabiltzen diren berbak bakarrik jasotzen ahalegindu gara.

Atalez atal ezberdintasunik bada ere, oro har lau irizpide nagusi hauek erabili ditugu liburuan zein berbatzu sartu behar genituen erabakitzeko orduan:
1. Galzorian dauden hitzei, Eibarren bertan eta inguruan gutxi erabiltzen direnei, lehentasuna eman diegu; horrelakoak, denak sartu ditugu.
2. Inguruko herrietakoak izanda, Eibarren ezagunak bai, baina bertakotzat ez ditugunak kanpoan laga ditugu. Esate baterako, igel berba ezaguna da eibartar askorendako, baina inork ez du bertakotzat joko, Eibarren ugaratxo eta ugarixo bakarrik erabiltzen direlako. Atlas linguistikoetan interes soziolinguistiko handia izaten dute ezezko datuek eta hitzen ezagutza pasiboak (hau da, nahiz eta herri batean hitz bat erabili ez, ezaguna den ala ez jakiteak). Gure bilketak beste helburu bat du, eta ez dugu horrelako daturik sartu, liburu honen helburuak (eta orri-mugak) gainditzen zituelako. 
3. Euskarak aspalditik jaso izan ditu erdarazko hitzak, eta guk ere beldur barik ekarri ditugu liburu honetara. Hori bai, kanpoan laga ditugu: 1) eremu zabaleko erdal hitzak (junta, llave inglesa, desague...); 2) bertako hitzekin lehian dauden berba berri eta arrotzak. Adibidez, hilabete izenak sartzeko orduan, marti eta zemendi sartu egin ditugu, baina junio, otsail, irail eta enero ez12.
4. Eibarren erabili arren, oso hedadura zabalekoak diren berbak, kanpoan laga ditugu: harri, ogi edo txori, adibidez, ez dituzu liburu honetan aurkituko. Dena dela, hiru kasutan salbuespena egin dugu: 1) batukoen aldaeren kasuan (bedar, lora edo landara); 2) adiera bereziren bat dutenen kasuan (esate baterako, mendi sartu egin dugu baso esanguragaz); eta 3) “zerrenda oso” izendatu ditugunetan. Hau da, perretxiko izenak edo zuhaitz izenak aukeratzeko orduan, denak sartu ditugu, ezagun zein ezezagun, horrelakoetan irakurleari zerrenda osoak eskaintzea interesgarria pentsatu zaigulako.

Kontuan izan, gainera, berba batzuek bigarren adiera bat ere badutela. Adibidez, mozolo hitzak, hegazti bat izendatzeaz gainera, memelo esangura ere badauka; antzera asto, txarri edo artamaluta berbekin. Horrelakoen kasuan, Hiztegi Etnografiko honen helburuetan sartzen diren adierak bakarrik sartu ditugu, Etnografiarekin zuzen-zuzen lotu daitezkeenak. Beste adiera edo esanahiak kanpoan laga ditugu.

Fitxa Lexikala
Hiztegi honetako hitz-sarrera bakoitzean, sarrera buruez gain, informazio gehiago sartzen ere saiatu gara. Fitxa lexikala osatzeko orduan, Toribio Etxebarriaren Lexicón lana, eta Bergarako udalak kaleratutako Bergara inguruko lanbideak bilduma (Isazelaia, 1997; Olañeta, 1998; eta Narbaiza, 2001) erabili ditugu eredutzat. Dena den, gure asmo, nahi eta helburuetara moldatu ditugu. Azken batean, jasotako informazio guztia sartzeko aukera ematen zigun fitxa lexikala asmatzen ahalegindu gara: aldaerak, erlazio semantikoak, datu soziolinguistikoak, adibideak, informazio linguistikoa, informazio etnografikoa... Hauxe da hitz bakoitzarekin batera sartu dugun informazioa, nahiz eta sarrera berean atal guzti-guztiak nekez azalduko diren:

sarrera-burua gaztelaniazko baliokidea, (Izen zientifikoa). Explicación. • Azalpena. 
It. (iturria). FO. (forma osoa). Ald. (aldaerak). Erab. (erabilerari buruzko oharrak). Sin. (sinonimoak). Ant. (antonimoak). Ik. (ikus). Bes. (beste batzuk). Esak. (esaerak, esapideak...). 
• Adibiderako testu zati bat. 

Ikusten den moduan, fitxa horretan 4 mailatako informazioa sartu dugu.

1.- Zehatz-mehatz hiztegitzat jo dezakeguna.
Sarrera-burua: Eibarren jasotako berba beltzez eta txikiz sartu dugu, mugagabean. Badira sarrerak mugatuan ematen dituzten hitz-bildumak (Etxebarria, 1966; Ugarte, 1995; Gaminde, 1999). Beste batzuek biak ematen dituzte, mugagabea eta mugatua (Isazelaia, 1997; Narbaiza, 2001; Badihardugu, 2002). Guri egokiagoa iruditu zaigu hitza bera bakarrik ematea eta, beharrezko denean, oharretan forma mugatuari buruzko informazioa sartzea. Bestalde, ia sarrera-buru gehienak hitz bakarrak dira, baina perifrasi batzuei ere sarrera eman diegu interesgarria iruditu zaigunean. Hitz batek adiera bat baino gehiago duenean, zenbatu egin ditugu sarrerak, hitzaren ondoren 1, 2, 3... zenbakiak jarriz.
Gaztelaniazko ordaina: gaztelaniazko baliokidea, ahal bezain zehatza, eta ahal denean izen zientifikoa argibide gisa (Flora eta Fauna ataletan). Batzuetan, euskal hitzaren ordaina erdal hitz bakarrarekin ematea ezinezkoa denean, erdarazko azalpen labur bat ere sartu dugu.
Azalpena: behar bezala ulertzeko nahitaezkoa begitandu zaigunean, euskarazko azalpen luzeak sartu ditugu. Gehienbat tresnetan eta jardunetan, zerbait zertarako erabiltzen den azaltzeko, jardun bat zer den argitzeko... Aurrerago esan bezala, informazio etnografikoari garrantzia eman nahi izan diogu. Hala ere, euskarazko eta erdarazko informazioa ez errepikatzen ahalegindu gara.

2.- Hitzarekin zerikusia duen informazioa:
Iturria: hitz gehienak ahozko iturritik jaso ditugu. Berba bat idatzizko iturritik bakarrik jaso dugunean (Etxebarria, Azkue, Mogel...), adierazi egin dugu, hitz hori gaur egun jasotakoa ez dela nolabait argitzeko. Ahozko iturrien bitartez jasotako berbetan ez dugu ipini berba hori nori jaso diogun, gehienak 6, 8 edo 10 lekuko baino gehiagori jaso dizkiegulako (eta sarritan aldaera bat baino gehiago bakoitzari), eta nahaste handiegia izango litzatekeelako denen izenak ipintzea, eta bakoitzari zein(tzu) aldaera jaso diogun zehaztea. Hitz-bilketa gehienetan ere horrela egin da orain arte (besteak beste, Etxebarria, 1966; Elexpuru, 1988; Ugarte, 1995; Larrañaga, 1998; Gaminde, 1999), eta guk ere horrela jokatu dugu. 
Forma osoa: gutxitan erabili dugu atal hau. Hizkuntza irizpideetan ikusiko duzun legez, forma osoak jaso ditugu hiztegi honetan. Esate baterako, hiztun batzuek hormatxo(r)i edo mu(g)arri esan arren, guk forma osoak (hormatxori, mugarri) jaso ditugu sarrera-buruetan. Baina badira eibartar guztiontzat lexikalizatuta dauden hainbat berba. Eibarren sekula ez ditugu argizari, marasma edo kereiza entzungo, argizai, masma eta keixa baizik. Horrelakoetan, bidezko pentsatu zaigu forma lexikalizatua lagatzea sarrera-buru -herrian bizirik dagoen forma- eta FO. atal barruan sartu dugu forma osoa edo “jatorrizkoa“ litzatekeena.
Aldaerak: izenburu horrenpean sartu ditugu berba bakoitzaren aldaera guztiak (guk jasotakoak, behintzat). Beste hiztegi batzuetan (Etxebarria, 1966; Garmendia, 1987; Gaminde, 1999) aldaera bakoitzari sarrera bat eman izan zaio. Guk, lema berbera denean, guztiak sarrera bakarrean bildu ditugu. Uste dugu nahasteak sahiestu egiten dituela, bilaketak erraztu, eta erabiltzailearentzat garbiagoa eta onuragarriagoa dela. Aldaeren artean, zein ipini sarrera-buru, eta zein(tzuk) aldaeren atal barruan? Horretarako hiru irizpide nagusiri jarraitu diegu. Burua aukeratzeko orduan, formarik osoena (mugarte Ald. muarte), Toribio Etxebarriaren Lexicón-en agertzen dena (subalindara Ald. subilandara) edota Eibarren gehien erabiltzen dena (arte Ald. arta) hartu dugu. Horrela Eibarko errealitatera hurbiltzen ahalegindu gara. Dena dela, zalantzako kasuetan euskara batuko forma laga dugu sarrera-buru, eta besteak aldaera atalera bidali ditugu (esate baterako igeltsero Ald. ireltsero, idaltsero). 
Erabilera: azken atal honetan hitzaren erabilerari buruzko oharrak sartu ditugu: (1.-) esanguraren ingurukoak; (2.-) gramatikalak (mugatua nola egiten duen, esate baterako); eta (3.-) soziolinguistikoak (berba bat asko edo gutxi erabiltzen den, zein auzotan erabiltzen den gehiago, zeinek, inguruko herrietan ezaguna ote den, noiztik erabiltzen den...). Badakigu azken puntu hori subjektibotasun handikoa eta arriskutsu samarra dela, baina aberasgarria iruditu zaigu. Bergaran egin diren saioetan ere (Elexpuru, 1988; Olañeta, 1998, besteak beste) antzera jokatu dute, eta guri ere interesgarria iruditu zaigu. 

3.- Beste hitzekin lotura:
Sinonimoak / Antonimoak: horrelako lan batean hitzen arteko erlazio semantikoak adieraztea oso aberasgarria dela uste dugu. Horregatik, ahal izan dugun guztietan, hitz bakoitzaren sinonimoak eta antonimoak ere sartu ditugu. Sinonimo eta antonimo guztiek sarrera dute eta erlazioa erreziprokoa da.
Ikus: atal honen bitartez hartu-emanen bat duten hitzak batzen ahalegindu gara, horrela informazio etnografikoa zabaldu egiten delako, jarduera bereko hitzak elkarren artean lotuz. Atal honen bidez, antzeko esangura duten hitzak elkartu ditugu (kupel / barrika), edo talde semantikoak lotu ditugu (lixibia jo, zapi, jabonaduria egin, laskittu).
Beste batzuk: atal honetan hitz horren beste hitz elkartu, eratorri edo perifrasi batzuk sartu ditugu, gure ustez sarrerarik merezi izan ez dutenak. Esate baterako, karga sarrera barruan, egur-karga, ira-karga, karga-bedar, nabo-karga...
Esakerak: berba batekin egiten diren esapideak eta lokuzioak batu ditugu atzenengo atal honetan. Bat baino gehiago direnean zenbatu egin ditugu.

4.- Adibideak:
Etnotestuetan zati osoak sartu ditugun bitartean, adibideak testu zatiak dira, lekuko batek edo batzuek esandakoak edo laburpenak. Bat edo gehiago izan daitezke. Gehienak grabazioetatik jaso ditugu, baina idatzizko iturrietatik bildutakoak ere badira (batez ere Industria atalean). Laburduren bitartez nori jaso diogun ipini dugu. Horrelako laburdurarik ez dutenak guk moldatutakoak dira, betiere lekukoek esandakoa oinarritzat hartuta.

Iturriak eta elkarrizketen metodologia
• Iturriak
Liburu honetarako erabili ditugun iturriak idatzizkoak zein ahozkoak izan dira. Eibarren, zorionez, badugu idatzizko iturrietatik edateko aukera zabala, eta lasai asko egin dugu. Lan hau burutzeko ezinbesteko laguntza izan dira Toribio Etxebarriaren Lexicón del euskera dialectal de Eibar (1966), Imanol Laspiurren Eibarrera Jatorraren Bidetik (1999), eta Juan San Martinen hainbat lan (batez ere, 1958a, 1958b, 1959, eta 1973). Inguruko herrietan egindako lexiko-bildumetara ere sarri jo dugu argibide bila (Azkue, 1984; Izaguirre, 1994; Larrañaga, 1998; Mogel, 1999; Elexpuru, arg. gabe). Beste hainbat lan ere, jakina, kontsultagai izan ditugu (ikus Bibliografia atala). 

Hala ere, benetako oinarria ahozko iturriak izan dira, bai hiztegi honetarako apropos egindako elkarrizketa eta lexiko-bilketak, bai beste helburu batzuekin egindako bilketa-lanak. Azken horien artean, derrigor aipatu behar hiru hauek: Nerea Aretak bere doktore-tesirako egindako grabazioak14, Eibarko Natura eta Etnografia Taldeak burututakoak15, eta Eibartarren Ahotan ikerketaren baitan jasotakoak16. Grabazio horietatik ere hainbat eta hainbat hitz atera dugu, eta etnotestu zein adibideetarako funtsezko izan dira.

Behin betiko zerrenda egiteko orduan, ahozko nahiz idatzizko iturriak uztartzen ahalegindu gara, ahoz jasotakoak zehazteko idatzizkoetara joanez, eta idatzizkoetan azaltzen zirenak fidagarriak ote ziren eta oraindik ere bizirik ote dauden jakiteko ahozko iturrietara joz. Gutxi gora-behera hiztegian aurkituko dituzun hitzen %95 ingurua ahoz jaso dugu; aurreko beste lan batzuetatik bakarrik jaso ditugunei -hau da, bakarrik iturri idatzietatik jasotakoei- It. marka jarri diegu (eta ondoren erreferentzia bibliografikoa), hitz hori ez dugula ahoz jaso adierazteko. Horrelakoak dira Azkueren, Mogelen edo beste zenbaitzuren lanetatik jaso, baina gure lekukoentzat ezezagun ziren berba batzuk. Horrela, ba, argi laga dugu zeintzuk diren gaur egun Eibarren jaso ditugunak, eta zeintzuk zalantzazkoagoak begitandu zaizkigunak. Hizkerak etengabe aldatzen dira urteen buruan, eta orain 100 urte erabiltzen ziren zenbait berbaren lekua, beste batzuek hartu dute azken aldian.

• Lekukoak
Aukeratu ditugun lekukoei dagokienez, esan denak eibartarrak izan direla, Eibarren jaiotakoak, beti bertan bizi izan direnak eta, salbuespenak salbuespen, 70 urtetik gorakoak. Auzoen artean oreka gordetzen ahalegindu gara: erdiak-edo kaletarrak izan dira, eta gainontzekoak baserritarrak. Azken horien artean, auzo guztietakoak izan ditugu, 3-5 inguru auzo bakoitzetik. Horrelako lan bat burutzeko, nahitaezkoa da lekuko onak izatea, eta guk benetan ere berriemaile zoragarriak izan ditugu: buru ona, euskara hobea eta pazientzia amaigabea erakutsi diguten informatzaile apartak. Beste gauza guztien artean kontu bi azpimarratu nahiko genituzke: batetik, inork ez digula aterik itxi, eta denak laguntzeko prest izan direla; eta bestetik, kontatzeko trebezia berezia dutela erakutsi digutela, telebistarik ez zegoen sasoi bateko seme-alaba direla frogatuz. Gehienetan lekukoen konfidantza lortzea ez da zaila izan. Lanaren helburuekin bat egin dute eta beti izan dira laguntzeko prest; inplikatu egin dira. Lehendabiziko kontaktua ondo egiteak garrantzi handia dauka. Hortik aurrera askoz xamurragoa da dena.

Hiztegi hau burutzeko hainbat ikerketa eta bilketa-lanetako grabazioak erabili ditugunez, lekuko guztien zerrenda amaigabea litzateke. Hemen azpian dituzu lekuko nagusien izen-abizenak17:

Euxebi Gisasola (Zumaran, Agiñaga), 1922-III-5.
Faustino Larrañaga18 (Arando Aurtena, Agiñaga), 1904-VIII-29.
Jose Mari Loiola, (San Roman, Agiñaga), 1945-XI-19
Mari Asun Azpiri (Larrañeta, Agiñaga), 1946-V-28.
Carmen Areta (Mendigoitxi, Arrate), 1930-X-26.
Felisa Areta (Mendigoitxi, Arrate), 1928-V-18.
Vicente Areta (Mendigoitxi, Arrate), 1938-IV-24.
Jesusa Unzetabarrenetxea (Barrenetxe, Arrate), 1918-III-31.
Emilio Azurmendi (Sagarbitsa, Gorosta), 1936-IX-6.
Felisa Atxa-Orbea (Orbe, Gorosta), 1914-VI-9 († 2002).
Jose Bergara “Agarrazpi” (Agarre Azpikoa, Gorosta), 1928-II-26.
Juan M. Jaio (Azaldegi Gainekoa, Gorosta), 1927-VIII-8 († 1998).
Alberto Sarasketa (Azpiri, Mandiola), 1946-V-21.
Jose Gisasola (Zozola, Mandiola), 1912-II-10 († 1997).
Timoteo Zubiate, (Aritxulueta, Mandiola), 1887-VI-10 († 1987).
Julian Etxeberria “Ubitxa” (Ubitxa, Otaola-Kiñarraga), 1913-VII-27.
Migel Zarrabe (Urki Kurutzekoa, Otaola-Kiñarraga), 1921-VII-5.
Pedro Egiguren “Izkua” (Eizkoaga, Otaola-Kiñarraga), 1927-III-28.
Petra Agirregomezkorta (Eguren, Otaola-Kiñarraga), 1926-IX-23.
Angel Albizuri, 1921-VII-12.
Bartolo Arriola, 1912-XI-27.
Candido Eguren “Oka txiki”, 1906-XI-25 († 2002).
Dunisi Murua, 1931-XII-12.
Faustina López, 1908-X-13.
Fernando Etxebarria “Urreduna”, 1927-V-18.
Javier Etxebarria, 1927-X-17 († 2002).
Jose Etxeberria “Querido”, 1912-II-18 († 2001).
Juanito Gisasola “Txoko”, 1917-IX-10 († 2002).
Justo Larrañaga, 1912-IX-10
Luciana Larreategi, 1912-V-28 († 2003).
Maite Aranberri, 1942-IX-22.
Maria Luisa Maitre-Jean, 1920-VIII-25.
Martin Ugarteburu, 1925-X-12.
Paz Gisasola, 1907-II-10 († 2002).
Pedro Arrizabalaga “Zozua”, 1906-VII-6.
Perico Irusta, 1928-I-3.
Roberto Isasi “Callón”, 1935-VII-23. 

• Elkarrizketak eta grabazioak
Azken lau urteotan hainbat elkarrizketa eta grabazio egin ditugu esku artean duzun liburu hau osatzeko asmoz, asko eta asko Eibarko Udalaren Eibartarren Ahotan programa barruan. Elkarrizketak egiteko bi inkesta mota erabili ditugu. Hasteko, galdeketa zehatzak erabili ditugu: lekukoari erdarazko hitz bat esan eta berak euskarazkoa emateko gertatutakoak. Ahal zen kasuetan galdera ez-zuzenak egin izan ditugu. Hau da, galderak egiteko orduan argazkiak eta marrazkiak erabili ditugu identifikatzen laguntzeko. Badira horretarako aproposak diren atalak: perretxikoak, baserriko tresnak, damaskinatuan erabiltzen diren lanabesak, zuhaitz-izenak... Galdetegiak gertatzeko Euskal Herriko Hizkuntza Atlasa egiteko erabili duten galdesorta (Aurrekoetxea eta Videgain, 1993) eta On Joxe Migel Barandiaranek osatu eta erabilitakoa (Manterola, 1994) hartu genituen oinarritzat. Dena dela, honezkero eginda dago Hizkuntza Atlasaren galdeketa Eibarren, eta gure helburuak beste batzuk izanda, dexente moldatu dugu galdetegia: atal batzuk laburtu, beste batzuk kendu, eta asko luzatu. Beste atal batzuetarako galdesorta osorik idatzi behar izan dugu (armagintza, damaskinatua, industria...). Galdetegiak prestatzeko erabilitako liburu eta giden zerrenda bibliografia atalean aurkituko duzu.

Beste askotan, galdera zehatzez gainera elkarrizketa askeak ere egin ditugu. Hau da, gai bat hartu hizpide, eta horren inguruan berriketan jardun, lekukoari askatasun osoz berba egiten lagata. Elkarrizketa horiek ere oso aberasgarriak izan dira, espero ez genuena edo bila ez genbiltzana jasotzeko aukera eman digutelako. Adibide eta etnotestu gehienak horrelako elkarrizketetan jaso ditugu.

Gainera, elkarrizketak ezin dira sekula galdera-erantzun hutsak izan. Pertsona nagusiak dira, eta batzuetan haria galtzen duten arren, “libre” hitzegiten utzi behar zaie. Nahi dutena kontatzen laga, eta ahal denean, gutxinaka, harira itzultzen ahalegindu. Mekanika horrek asko luza ditzake elkarrizketak, baina horrela behar du izan, bestela ez direlako eroso sentitzen. Eta garrantzi handiena horrek dauka, hizlaria eroso sentitzea, aurrean duen kamara ahaztu eta lasai-lasai egitea berba. Bideoa ere, 2-3 metrora jarri, planoa itxi eta ez dugu elkarrizketa guztian mugitzen, lekukoak ahaz dezan. Elkarrizketa gehienak euren etxean egin ditugu, eta bestela udaletxean, gela lasai batean. Gehienez 90-120 minutu inguruko grabaketak egin ditugu, neka ez ditezen. Lekuko batzuekin elkarrizketa bakarra egitea nahikoa izan da; beste batzuekin, ostera, hiru edo lau aldiz elkartu gara. Elkarrizketa gehiago egin ahala, hiztunaren diskurtsoa aldatu egiten dela igarri dugu. Polito-polito, hizkuntza desberdina agertzen da, ez hasiera batekoa bezain “formala”.

Hasierako grabazioak audi-zintetan grabatu genituen; azkenak, berriz, bideoz eta minidisc-en bidez. Grabazioetarako AT803b mikrofono omnidirekzionala erabili dugu, Panasonic SJ-MR200 minidisc-a, eta Sony CCD-TR713E eta Canon DM-XM1 bideokamerak. Grabaketak leku itxietan egin ditugunean Photax markako 500 W-ko fokoa erabili dugu.

	Lan honetarako burutu ditugun elkarrizketak, eta Eibarren azken urteotan egin diren beste mordoa, Udal Artxiboan daude, Ahozko Bilduma delakoan. Guztira 500 grabazio-ordu inguru daude, gehienak audio-zintetan eta berrienak bideoan, nahi dituenarentzat kontsultagai. Zaharrenak 1982koak, eta gehienak azken zortzi urteotan egindakoak. Hainbat eibartarri egindako elkarrizketak dira, eta hamaika gai jorratzen dituzte (kultura, politika, kirolak, jolasak, eskola kontuak...). Ahozko Bilduma osatzen duten zinta guztiak begiratu ditugu eta horietatik ere hainbat hitz eta adiera atera ditugu. Grabazio guzti horiek Eibartarren Ahotan proiektu barruan sartu dira. Proiektu horren helburua, eibartar nagusiei (80 urtetik gorakoei) bideoz elkarrizketak egin eta herriko hizkera zein historia jasotzea da. Ondoren, grabazio horiek -eta lehenago egindako guztiak- kodifikatu egiten dira eta datu-base bakar batean sartu. Datu-base horrek, zinta bakoitzeko minutu bakoitzean zeri buruz hitzegiten den azaltzen digu, grabazioari, hiztunari eta gaiari buruzko informazioa emanez. Ondoren, zinta eta bideo zatiak datu-basera gehitzen dira, eta zati interesgarrienak transkribatu egiten dira. Horrela, Eibarko euskararen corpus sendoa lortu da, dijitalizatua eta sailkatua, gure lan honetarako oso erabilgarria izan dena. 
• Iturri bibliografikoak eta egileak
AJKE: Garai, et al., 1983
ANar: Narbaiza, 2001
Arg: Argoitia, 1995
AS: Sarasua, 1996
AZ: Azkue, 1984
BE: P. B. Villarreal de Berriz
EA: “Eibartarren Ahotan Bilketa proiektua”
ELH: Elhuyar, 2000
ENET: Eibarko Natura eta Etnografia Taldea
GS: Araolaza, 1998
IUA: Inventario de Utillaje Armero, EUA
Izag: Izagirre, 1994
JME: Elexpuru, 1996 (dokt. tesia, arg. gabe)
JSM: Juan San Martin
JZ: Zubiaurre, 1960
LA: Larramendi, M., 1969
Lab: Laborde, M., 1990
Lar: Larrañaga, 1998
Lasp: Laspiur, 1999
MA: Museo de Armas-Esc. de Armería
Mo: Mogel, 1999
NA: Areta, 2002 (dokt. tesia, arg. gabe)
OEH: Orotariko Euskal Hiztegia 
RL: Ramiro Larrañaga
TE: Etxebarria, 1998
Tr: Jesus Mª Gisasola Trunboi
UZ: Uzei

• Fitxa Lexikalean erabilitako laburdurak
Ald.: Aldaera
Ant.: Antonimoak
Bes.: Beste batzuk (konposatuak, eratorriak...)
Erab.: Erabilerari buruzko oharrak
Esak.: Esaerak, lokuzioak...
FO.: Forma osoa
Ik.: Ikus
It.: Iturria 
Sin.: Sinonimoak

• Lekukoak
AA: Angel Albizuri
BA: Bartolo Arriola
CE: Candido Eguren 
DM: Duni Murua 
EG: Euxebi Gisasola 
ES: Emilio Azurmendi “Sagarbitsa”
FAO: Felisa Atxa-Gorbea
FAU: Faustina López
FE: Fernando Etxebarria.
FL: Faustino Larrañaga
JB: Jose Bergara “Agarrazpi”
JE: Julian Etxeberria “Ubitxa”
JG: Jose Gisasola “Zozola”
JL: Justo Larrañaga
JML: Jose Mari Loiola
JMJ: Juan Manuel Jaio 
JQ: Jose Etxeberria “Querido”
JTx: Juanito Gisasola “Txoko”
JU: Jesusa Unzetabarrenetxea
LL: Luciana Larreategi
MA: Mari Asun Azpiri 
MAI: Maite Aranberri
MZ: Migel Zarrabe 
PA: Pedro Arrizabalaga “Zozua”
PE: Pedro Egiguren “Izkua”
PI: Perico Irusta 
RI: Roberto Isasi “Callón”
TZ: Timoteo Zubiate
VA: Vicente Areta 

Hizkuntza Irizpideak
Hiztegi honen helburuetako bat hedapena da, Eibarren jasotakoa bertatik kanpo ere zabaltzea. Hori garbi izan dugu hasieratik eta eragina izan du liburu honetan hartu ditugun zenbait erabakitan, batez ere hizkuntza irizpideetan. Liburuan eredu bi aurkituko dituzu: lehenengo zati hau eta atalen sarrerak batuan daude, eta fitxak (hitz-zerrendak, azalpenak eta adibideak), hau da, ahoz jasotakoa, Eibarko euskaran idatzita. Baina jasotakoa Euskal Herri osora zabaltzeko asmoa dela-eta, hiztunek esandakoa (eta baita guk idatzitakoa ere) nolabait “arautu” egin dugu, irakurleari bidea erraztearren.

Herri hizkerak biltzen dituzten lanetan (Elexpuru, 1988; Etxebarria, 1991; Aranberri, 1996; Larrañaga, 1998...) hizkera jakin horien ezaugarriak azaltzea da helburu nagusia, eta transkribapen fonologikoak darabiltzate oinarri gisa. Baina gure helburua ez da Eibarko euskararen ezaugarriak aurkeztea. Horretarako egon dira honezkero beste lan batzuk (Eibarko Aditza, Eibarrera Jatorraren Bidetik, Eibarko Euskeraren Ikastunitatea, Nerea Aretaren doktore-tesia....), eta etorriko dira berriak. Gure helburua hitzak jasotzea izan da, eta beraiei lotutako informazio etnografikoa ematea. Horregatik, hiztegiak egin dituztenen bide beretik jo dugu (Garmendia, 1987; Izagirre, 1994; Barrutia, 1996...). Adibideak eta etnotestuak berbei eurei adiera zabalagoa emateko sartu ditugu, testuingurua zehazteko, eta ez Eibarko euskararen ezaugarri fonologikoak zeintzuk diren azaltzeko. Hemen azpikoak modukoak sartzeak ez dute, gurea bezalako asmoa izanda, liburua laskitu besterik egiten:

inbia’ako (> egin bihar jako)
arek es’otzu (>harek esan dotsu)
espa’ako (>ez ba jako)
naixao’ot (>nahixago dot)
itxitteittue (>itxi egitten dittue)

Horregatik, irakurleari erraztasunak emateko, gure inguruko idazkera tradizioari jarraitu diogu19, eta, sarrerak, adibideak eta etnotestuak samurtu egin ditugu. Toribio Etxebarriak horrela jokatu zuen bere hiztegian eta guk bere bide beretik jo dugu. Badakigu testuek, alderdi linguistikotik begiratuta, zertxobait gal dezaketela, baina balio etnografiko osoa gordetzen dute eta, neurri handi batean, baita morfosintaktikoa ere. Nahi duenak grabazio gehienak ikusgai eta entzungai ditu Eibarko Udal Artxiboan, eta ikerketa sakonagoa egin nahi duenak ere, gure transkribapenetan oinarritu beharrean, hantxe izango ditu zuzenean erabiltzeko moduan. Gaur egun dauden baliabide teknikoekin (ahotsa grabatuta, dijitalizatuta, ordenagailuetan aztertzeko aukera, interneten entzuteko aukera...), garai bateko transkribapenek zentzua galdu dute helburutzat hedapena duten gurea bezalako lanetan. Dena dela, argibide gisa, hemen bertan Eibarren erabiltzen diren kontsonanteen taula:

Esan bezala tradizioari jarraitu diogu, eta tradizio horretan oinarritu zen Eibarreraz idazteko oiñarrizko irizpidiak (1997) liburuxka izan da arau orokorra. Eibarko Udalak onartu egin zituen irizpideok eta, neurri handi batean, 2001ean Badihardugu Euskara Elkarteak berretsi egin ditu Deba Eskualde osorako (Badihardugu, 2002). Arau guztiak ikusteko bi horietara jo. Labur-labur, hauexek hartutako erabaki nagusiak:

1.	Irakurketa samurtu egin dugu, baina betiere hizlariaren euskara ahalik eta 
	zehatzen idatziz. Ez dugu ez berbarik gehitu, ez asmatu.
2.	Berbak osorik eta banatuta idatzi ditugu:
	• esa’eban > esan eban
	• inbiot > ein bihar dot
	• orrepe bai > horrek be bai
	• itxetxuenian > eitten dittuenian
3.	Berbak osorik idatzi ditugula esan dugun arren, forma batzuk lexikalizatuta daudela 
	ikusi dugunean, beti hiztunak esan duena utzi dugu. Adibidez berba hauen kasuan: 
	atai, egualdi, masma, isko, surzillo, keixa, bialdu, euki, aittu... Horietan ez dago 
	inongo alternantziarik; eibartar guztiek horrela esaten dituzte (eta ez atari, eduki, 
	idisko, sudurzulo...). Hori dela eta, ez ditugu moldatu; gure uste apalean hola 
	ere aditzen dira eta hobeto gordetzen dute hiztunaren berbeta. 
4.	Bustidurak adierazi egin ditugu, hiztunak darabilen forma utziz:
	• il > ill (harmailla, oillotoki...)
	• in > iñ (baiña, gaiñian...)
	• -iz- > -ix- (haixe, elixa, goixero...) eta -itz- > -tx- (hatx, gatx, bakotx, atxakixa, itxuli, 
	 bikotx...)
	• it > itt > itx (salbuespen bakarra kasu hau da. Hiztun askok, gaur egun, 
	   bustidura azken muturreraino eramaten dute, baina guk kasu guztietan 
	   -itt- idaztea hobetsi dugu).
	• Ind > indd > iñ (txindurri, txinddurri, txiñurri) eta ild>ildd>ill (bildurra, bilddurra, 
	   billurra) taldeen kasuan ere, hiztunak darabilen forma laga dugu beti.
5.	Aldaera fonetikoak hiztunak esan bezala laga ditugu. 
	• a) Eibarren finkatuta daudenetan ez dago arazorik, esaten diren moduan laga 
	   ditugu: bedar, baltz, txarri, ogixa...
	• b) alternantzia dutenetan, aldian aldian hiztunak esan duena utzi dugu 
	   (f/j, fan-juan; p/f, ipini-ifini; b/g, suba-suge; g/k, korputz-gorputz; p/b, 
	   parkatu/barkatu; m/nb, trumoi/trunboi; a/e, hasarratu/hasarretu; 
	   h/g, ohe/ogera.....).
6.	Aditzen kasuan hiztunak erabilitako formak laga ditugu beti.
7.	Hiztunaren jarduna kasu bitan bakarrik moldatu dugu euskara batuaren grafiara, 
	ulermenaren mesedetan:
	• Eibarren ahoskatu ez arren, H idatzi egin dugu. 
	• Eibarren Z>S bihurtzen da eta TS>TZ. Hala ere, idazteko orduan bereizi egin 
	   ditugu Z/S eta TS/TZ.
8.	Berba batzuk kendu egin ditugu, irakurketa errazteko. Esate baterako, 
	geldiune-isiluneak (eeee, baaaa, ummm...) kendu egin ditugu; eta osorik esaten ez 
	diren berbak ere, interesik ez dutenean, kendu egin ditugu. Adibidez: 
		oni, eee... ba, kata...ee...au... katapardua esaten jetsek >
		> honi katapardua esaten jetsek
9.	Hitz berezi batzuei dagokienez:
	• Euskarak bereganatutako erdarazko berbak, normal eta euskal grafiaz 
	   idatzi ditugu: eske, porke, oseake, klaro... Salbuespena, ulermena errazteko: 
	   ya (ya etorri da / ia datorren bereizi ahal izateko)
	• Onomatopeiak etzanda eta kakots artean idatzi ditugu: “tak”, “ti-ti-ti”.
	• Hiztunak nahita erabilitako erdal esaldiak ere etzanda eta kakots artean.
	• Testu zatiren bat kendu dugunean horrela adierazi dugu: (...).