II - Egileon sarrera

Aspaldikoa da Toribio Etxebarria idazlearen Lexicón del euskera dialectal de Eibar lana. Pentsalari eibartarra gerra ostean hasi zen berbak batzen, Venezuelan erbesteratuta zegoela, eta 1966an kaleratu zuen Eibarko berbak batzen dituen lan mardo eta zoragarri hori. Bera izan zen gure herriko euskara batzeaz arduratu zen lehenengoa, baina ez bakarra. Ondorengo urteetan ere makinatxo bat lan etorri ziren, gehienbat Juan San Martin eta Imanol Laspiurren eskutik, eta azken hamarkadan ugaritu egin dira Eibarko euskarari buruzko ikerketak eta bilketak. 

Lan guzti horien artean, Etxebarriaren Lexicón lanaren osagarri izan zitezkeen zenbait lexiko-bilketa labur ere bazeuden: baserriko tresnen izenak, txori eta animalia izenak, baserri-munduko hiztegia, lantegiko hitzen bildumak..... Horrela, 1998 inguruan, lanean hasi ginen, hor zehar sakabanatuta zeuden hitz-zerrenda horiek bildu eta denak batera hiztegitxo batean kaleratzeko asmoz. Baina Toribio Etxebarriaren hiztegiaren osagarri izan behar zuena, gutxinaka, nahiezta, ahozko iturrietatik edanez loditzen joan zaigu, berba berriz hornitzen, adibidez eta irudiz apaintzen, eta lau urte geroago Eibarko Hiztegi Etnografikoa izendatu dugun lan hau jaio zaigu.

Denok dakigu azken ehun urteotan zelako azkar aldatu den gure ingurua. Aldaketa teknologikoen mendea izan da, eta horien atzetik etorri dira gizartean, ekonomian eta ohituretan gertatu diren aldaketa izugarriak. Mundua goitik behera itxuraldatu zaigu. Gure aitxitxa-amamen gaztaroko Euskal Herria ez zen euren arbasoek ehundaka urte lehenago ezagutu zutenaren oso ezberdina; euren bilobek gaur egun bizi dutena, ostera, beste mundu bat da, beste gizarte bat, beste bizimodu bat. Horri, beste aldaketa handi bat ere gehitu behar diogu: euskaldunok mendez mende gure ezagutza, jakituria eta kultura ahoz aho transmititzen jardun ondoren, ahozko transmisio hori eten egin dela, eta horrekin batera, bisitari berria heldu dela gurera: erdara. Euskal Herria, berrogeita hamar urteko epe laburrean, ia erabat euskaldun izatetik, ia erdaldun izatera igaro da.

Ondorioz, orain gutxira arte gure-gureak izan ditugun hainbat ohitura, lanbide eta jarduera -eta, ondorioz, horiei lotutako berba eta ipuinak- desagertzekotan daude, betirako joan behar zaizkigu. Ahozkotasunean jaio eta euskal gizarte tradizional hori ezagutu zuen belaunaldiak 80-90 urte ditu egun. Eurak dira azken 60 urteotan eguneroko bizimoduan eta hizkeran gertatu den eten hori ezagutu duen atzenengo belaunaldia, eta bekatua litzateke iturri hori gure begien aurrean agortzen ikustea, ezer egin barik desagertzen lagatzea, esku artetik ihes egiten uztea. Gurea bezalako kultura, herri eta hizkuntza txiki batek ezin du horrelako zerbait galtzeko itsukeria edota nagikeria izan.

Hiztegi honen helburu nagusia, galzorian dagoen mundu hori, gure neurri apalean, batu eta zabaltzea da; oraindino bizirik dagoen hari fin horri oratu, eta hurrengo belaunaldiengana luzatzea, sekula gehiago etenik izan ez dadin. Izenburuak berak dioskun moduan, asmoa etnografiarekin zerikusia duten Eibarko hitzak biltzea da, baina betiere herriko lekukoei jasotako etnotestuetan oinarrituz. Horrela, hiru helburu bete nahi ditugu: batetik, Eibarko eta inguruko hiztegia zehaztea eta bertako ditugun aldaera eta adierak ematea; bestetik, galzorian dauden lanbide, ohitura eta ipuinen berri ematea; azkenik, jaso dugun hori Eibartik Euskal Herrira zabaltzea.

Hitzek baino etnotestuek behar dute izan horren guztiorren oinarri, testu baten barruan hartzen baitute hitzek benetako zentzua eta esangura; berba bakoitzak testu-inguruan hartzen baitu benetako bizia. Dena dela, ezin dugu ahaztu gurea hiztegi bat dela, ez entziklopedia bat; ezin azken lau urteotako joan-etorrietan jasotako milaka orriak hemen argitaratu. Baina hitza baino ez damaigun atlas linguistikoa ere ez da. Hau da, tarteko zerbait egin nahi izan dugu: hiztegi bat kaleratu -eta hori izenburuan ere garbi laga dugu- baina ahal den neurrian informazio entziklopedikoa, etnografikoa (edo etnolinguistikoa) jaso eta argitaratzea, orrialde kopuruak aukera ematen digun neurrian behintzat. Horrela, lan lexikografiko hutsa baino, etnolinguistikoa nahi izan dugu egin; hau da, etnografia eta hizkuntza, biak, moduren batean uztartzea.

Deba eskualdea aitzindari izan zen herrietako hitzak jasotzeko orduan, orain 40 urte. Hor ditugu, adibidez, Candido Izagirreren eta Toribio Etxebarriaren lanak. Herri komunikabideak eta herri aldizkariak ere azkar eta asko hedatu ziren gure bailaran 1990 inguruan. Gaur egun ere aitzindari gara herri hizkerak aztertzeko orduan eta eskualdeko (ia) herri guztietan egin da bertako berbetak jasotzeko ahaleginen bat: Ermuan, Bergaran, Antzuolan, Mutrikun, Elgoibarren, Soraluzen, Aramaion.... Guri, Eibarren, beste batzuek orain 40 urte hasitakoa biribiltzea egokitu zaigu. Etxebarriaren lanak ezagutu genituen 1960ko hamarkadan (Lexicón, 1966; Ibiltarixanak, 1967); Juan San Martinek hainbat lan egin zituen 1970ekoan; Imanol Laspiurrek, Antxon Narbaizak eta Serafin Basaurik Eibarko hizkeraren deklinabidea, ezaugarri nagusiak eta onomatopeiak jaso zituzten, besteak beste, hurrengo urteetan; eta horren ondoren etorri dira Eibarko toponimia, esaerak, kantuak eta aditza biltzen dituzten liburuak. Orain esku artean duzun hiztegi hau da fruiturik berriena, baina ez azkena, ezin ditugulako ahaztu gaur egun martxan dauden beste hiru proiektu sendo: Etxebarriaren hiztegia erdaratik euskarara jartzeko (eta ondoren oso-osorik interneten kontsultagai ipintzeko) asmoa, Eibarko Ahozko Ondarea jasotzen eta antolatzen diharduen Eibartarren Ahotan proiektua (oraingoz 400 grabazio-ordu, bideoz eta minidisc-ean; hori ere interneten kontsultagai), eta hirugarrenik, Eibarko ahozko euskararen ezaugarri morfosintaktiko nagusiak jasotzen dituen Nerea Aretaren doktore-tesia. Bilketa hori biribiltzeko beste atal batzuk jorratzea izango da hurrengo lana, azentu-moldea, esate baterako; hurrengokoei lagatzen diegu behar hori.

Amaitzeko, eskerrak eman, banan-banan, lekuko eta kolaboratzaile guztiei, ez bakarrik oraingo honetan zuzenean lagundu digutenei, baita aurreko lanetan informatzaile izan ditugunei ere. Eta bestalde, eskerrik beroenak hiztegi hau esku artean hartu eta euren iritzi eta zuzenketekin, hasierako lana itxuratu duten lagunei. 

Lexiko bilketa amaierabako lana da, baina egunen batean argitaratu behar, eta hementxe orain artekoa. Hemendik aurrerakoa zuri dagokizu, irakurle. Hala bedi.

Eibarren, 2003ko otsailan